Początki broni palnej w Polsce. Od piszczela po bombardę — czasy Ludwika Węgierskiego, Jagiełły i Warneńczyka

Zanim pierwszy kapiszon nie zapłonął w twojej dłoni, minęło ponad sześćset lat od dnia, w którym nad Pyzdrami rozległ się pierwszy, daleki wybuch polskiego działa. Historia broni czarnoprochowej w Polsce zaczyna się na przełomie XIV i XV wieku — w cieniu panowania Ludwika Węgierskiego, a właściwie rozkwita za Władysława Jagiełły i Władysława Warneńczyka — i jest opowieścią, w której można znaleźć niemal wszystko: od krótkich, drewniano-spiżowych piszczeli po wielkie, listwowe bombardy strzelające kamieniami wielkości ludzkiej głowy.

Spójrzmy na to jak na ewolucję, którą znamy z naszych stanowisk strzeleckich, tylko przesuniętą w czasie o pięć stuleci. Od najprostszej lufy na kiju, przez hakownicę, arkebuz i bandolet, po działa listwowe — a na marginesie, w innym stuleciu i na innym froncie — po słynne kozackie skórzaki. Każdy z tych typów broni ma swoje miejsce w kronikach, w inwentarzach zamkowych i — co najważniejsze dla nas, rekonstruktorów i pasjonatów — w zbiorach muzealnych, które można dotknąć.

Proch, który zapalił wszystko

Żeby zrozumieć broń palną, trzeba najpierw zrozumieć proch. Czarny proch strzelniczy — zwany też dymnym, strzelniczym lub zwykłym — jest najstarszym i najlepiej poznanym materiałem miotającym w dziejach ludzkości. Wśród historyków wojskowości do dziś nie ma zgodności co do jego dokładnego pochodzenia, ale powszechnie przyjmuje się, że pojawił się w Chinach około połowy IX wieku, jako nieplanowany efekt prac alchemików dynastii Tang poszukujących eliksiru nieśmiertelności. Podstawowymi składnikami są trzy: azotan potasu (saletra potasowa), węgiel drzewny i siarka.

Proporcje tych trzech składników nie były jedne. W XVI i XVII wieku w Rzeczypospolitej nie było jednego gatunku prochu o jednolitym składzie — słynny wenecki inżynier wojskowy Andrzej dell’Aqua rozróżniał cztery rodzaje prochu, a równie znany ekspert Kazimierz Siemienowicz — trzy. Grubość ziaren prochu zależała od typu broni: do broni ręcznej używano prochu drobnoziarnistego, do dział — gruboziarnistego.

W celach militarnych Europejczycy zaczęli używać prochu w XIII wieku. W Europie Środkowej — a więc i na ziemiach polskich — broń palna dociera później, bo w połowie XIV wieku. Ręczna broń palna pojawiła się w Europie najpóźniej właśnie wtedy, a konstrukcyjnie była jeszcze bardzo niedoskonała: krótkie żelazne lub spiżowe lufy osadzano na ockach — czyli drewnianych łożach, które służyły jednocześnie jako podpórka i uchwyt.

Produkcja prochu na skalę przemysłową była jednym z najważniejszych przemysłów średniowiecza. Prochownie — czyli place, gdzie mieszano saletrę, węgiel i siarkę — musiały stać z dala od zabudowań, bo zapach siarki i wybuchowość mieszaniny groziły pożarem całego miasta. W Polsce pierwsze prochownie powstały przy zamkach królewskich, a później w większych miastach: Krakowie, Lwowie, Toruniu. Każdy puszkarz, który odlewał lufy, miał przy sobie własnego prochnika — czyli człowieka, który przygotowywał proch na zamówienie.

Kwestia pierwszej wzmianki o zastosowaniu prochu w Polsce jest sprawą dyskusyjną i nie do końca jasną — wiąże się z początkami artylerii ogniowej. Ale jedno jest pewne: kiedy ta broń się pojawiła, zrobiła to nagle i bezceremonialnie, bo proch nie znał heraldyki.

Jak działał proch?

Mechanizm jest prosty, ale wymaga wyjaśnienia dla tych, którzy nie mają wykształcenia chemicznego. Kiedy saletra, węgiel i siarka są wymieszane w odpowiednich proporcjach i podpalone, dochodzi do reakcji utleniania: saletra oddaje tlen, węgiel się spala, siarka obniża temperaturę zapłonu. W efekcie powstają gazy, które rozprężają się z ogromną siłą. W zamkniętej przestrzeni lufy te gazy pchają pocisk z prędkością, która zależy od ilości prochu, kalibru i masy pocisku.

To właśnie dlatego kaliber był tak ważny: im większy kaliber, tym więcej prochu potrzeba, by pocisk wystrzelić, ale też tym większą siłę rażenia pocisk ma. Działo kalibru 10 cm potrzebowało znacznie więcej prochu niż piszczel kalibru 1,5 cm — ale też miało znacznie większy zasięg i siłę rażenia.

Proch a warunki atmosferyczne

Proch był bardzo wrażliwy na wilgoć. Mokry proch nie palił się, albo palił się źle — przez co broń mogła nie wystrzelić, albo wystrzelić z mniejszą siłą. Dlatego żołnierze nosili proch w suchych, skórzanych futerałach, a w obozie proch przechowywano w suchych, zadaszonych magazynach. W deszczu strzelanie było utrudnione — nie tylko dlatego, że proch się moczył, ale też dlatego, że lont (czyli płonąca sznurka) gasł.

To jeden z powodów, dla których zamek skałkowy — który pojawił się w XVII wieku — był tak rewolucyjny: nie wymagał lontu, tylko płaskiego kawałka krzemienia, który uderzając o staliwkę, dawał iskrę do prochu. Deszcz nie miał na niego tak dużego wpływu jak na lont.

Puszkarz — zawód, który stworzył armię

Zanim powstała pierwsza lufa, musiał powstać człowiek, który ją odleje. Tym człowiekiem był puszkarz — odlewnik, który specjalizował się w broni palnej. Puszkarz nie był zwykłym kowalem: znał się na stopach miedzi (spiżu, mosiądzu), na formach odlewniczych, na kształcie lufy i na tym, jak duże ciśnienie wytrzyma ścianka.

Praca puszkarza wyglądała tak: najpierw wykonywano formę — najczęściej z gliny lub drewna, w której wylewano stopiony metal. Lufę odlewano w kilku częściach: komora prochowa, przewód i wylot — a następnie spawano je lub klecono. W przypadku broni ręcznej (piszczeli, hakownic) lufę osadzano w drewnianym łożu — albo wkładano w nie (łoże nakładkowe), albo owijano drewnem (łoże obciągowe).

Puszkarze byli cennym zasobem — królowie przywozili ich do miast, a miasta płaciły im za każdą odlaną lufę. W 1397 roku Jagiełło przywiózł do Lwowa puszkarza wraz z działami i sześcioma beczkami prochu — to nie był przypadek, bo puszkarz był kluczową postacią, która mogła lokalnie produkować broń. W Prusach Zakon Niemiecki prowadził szczegółowe księgi, w których zapisywał każdego puszkarza i jego obowiązki.

Warto wspomnieć o tym, że puszkarz nie odlewał tylko luf. Odlewał też pociski — kule kamienne, żelazne, ołowiowe — oraz elementy armat: koła, osie, łoża. Cały system produkcji broni palnej opierał się na pracy puszkarza i jego warsztatu.

Pierwszy wybuch nad Pyzdrami

Pierwsza poświadczona źródłowo wzmianka o broni palnej użytej w Polsce pochodzi z oblężenia Pyzdr w 1383 roku. Kronika Janka z Czarnkowa opisuje, jak w trakcie walk między Grzymalitami i Nałęczami wystrzelono z działka spiżowego kamień, który przeleciał przez dwie bramy i ugodził proboszcza z Biechowa, Mikołaja, który zginął na miejscu. Część historyków datuje tę pierwszą wzmiankę na rok 1382 — w każdym razie na przełom rządów Elżbiety Łokietkówny i jej syna, króla Ludwika Węgierskiego.

To ważne, żeby tę wzmiankę dobrze odczytać. Nie mówi ona, że broń palna „pojawiła się” wtedy. Mówi, że była już na tyle znana, by stosować ją w polu — że puszkarze, którzy ją wyprodukowali, mieli już klientów, a żołnierze, którzy ją obsługiwali, już wiedzieli, jak się jej używa. Wyrobem tych pierwszych broni zajmowali się puszkarze, a lufy odlewano ze spiżu — stopu miedzi z cyną, odpornego na korozję i ścieranie, znacznie trwalszego niż żelazo.

Niektórzy badacze przypuszczają, że pierwsze działa mogły służyć jeszcze za czasów Kazimierza Wielkiego, choć to hipoteza bez mocnych dowodów źródłowych. Właśnie w tym czasie — w połowie XIV wieku — ręczna broń palna dociera do Europy Środkowej, a wraz z nią do królestwa, w którym Piastowie właśnie kończą swoje panowanie.

Ludwik Węgierski — broń palna w cieniu unii

Ludwik Andegaweński, zwany też Węgierskim lub Wielkim, był królem Węgier od 1342 roku, a od 17 listopada 1370 roku — królem Polski. Objął polski tron po śmierci Kazimierza Wielkiego, swojego wuja, i został koronowany w katedrze wawelskiej. Dla dziejów broni palnej jego panowanie to w dużej mierze tło: Polska wchodziła w okres, w którym nowa broń przestawała być ciekawostką, a stawała się elementem wyposażenia załóg zamkowych i miejskich.

Ludwik nigdy się dobrze nie nauczył polskiego, a po koronacji szybko opuścił Koronę, pozostawiając rządy najpierw matce Elżbiecie Łokietkównie, a potem namiestnikom. W 1374 roku wydał przywilej koszycki, na mocy którego szlachta polska została zwolniona z podatku gruntowego, a dziedziczyć polski tron mogła jedna z jego córek. W 1381 roku przywilej ten rozszerzono również na duchowieństwo.

Dlaczego w ogóle wspominamy o Ludwiku w kontekście broni palnej? Bo to za jego panowania, w tym ostatnim dwudziestoleciu XIV wieku, nowa broń przechodzi z fazy egzotyki do fazy wyposażenia. Zamki, które Kazimierz Wielki budował w całej Polsce, dostawały do arsenałów pierwsze spiżowe lufy. Mieszczanie kupowali piszczele na obronę miejską. A w tym samym czasie — w sąsiednim państwie Zakonu Krzyżackiego w Prusach — zakonnicy prowadzili szczegółowe księgi rachunkowe, w których zapisywali każdą kupioną puszkarz, każdy beczek prochu i każdy pocisk.

To właśnie te zakonne inwentarze i Tresslerbuch (księga rachunkowa skarbnika Zakonu z lat 1399–1409) są dziś bezcennym źródłem do dziejów broni palnej w Prusach. Dzięki nim wiemy, że już w 1408 roku w Prusach odlano wielką puszkę mającą przewyższać rozmiarami działa znane w krajach ościennych, a w 1413 roku ratusz Elbląga dysponował własnym zapasem broni palnej. Badacz M. Toeppen, który w 1868 roku opublikował pierwszą syntezę na ten temat, oparł się właśnie na tych źródłach.

W Polsce takich zapisów mamy mniej — kronikarze nie byli księgowymi. Ale to, co mamy, wystarczy, żeby namalować ogólny obraz: broń palna za Ludwika Węgierskiego była już obecna, ale wciąż marginalna. Prawdziwy rozkwit miał nadejść z następnym stuleciem.

Piszczel — broń, którą można dotknąć

Piszczel to najstarszy i najprostszy typ ręcznej broni palnej, który znamy z polskich zbiorów. Nazwa ma rodowód staropolski i nawiązuje do kształtu broni — krótkiej lufy osadzonej na długiej, wąskiej kolbie drewnianej. Stąd też inne nazwy, które spotkasz w źródłach: rusznica, ręczna puszka (od niemieckiego Handbuchse) i kij — nazwa bezsprzecznie nawiązująca do kształtu broni.

Konstrukcyjnie piszczel to krótka, małokalibrowa lufa — okrągła lub wielokątna w przekroju — z pogrubioną komorą prochową i wylocem. Do takiej lufy doczepiano drewniane łoże na dwa zasadnicze sposoby: albo mocowano lufę we wgłębieniu drewnianego klocka (tzw. łoże nakładkowe), albo owijano lufę drewnem, tworząc jednoczęściowy element (tzw. łoże obciągowe). Za piszczele uważa się broń o długości lufy 20–30 cm i kalibrze 1,5–2,0 cm.

Najstarszy piszczel w polskich zbiorach pochodzi z przełomu XIV i XV wieku. Znaleziono go w 1871 roku na Mierzei Kurońskiej, w pobliżu dzisiejszego litewskiego Juodkrantė, i trafił do zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Lufa jest krótka, spiżowa, a część denna — czyli miejsce łączenia z trzonem — ma liczne zagłębienia będące efektem niestarannego procesu odlewania. Do tego samego zbioru należy hakownica z herbem Lwowa — o tym za chwilę.

Równie cenny, choć z nieco późniejszej epoki, jest fragment lufy ręcznej broni palnej odkopany w 2011 roku na terenie zamku w Kruszwicy. To trapezowaty ułamek odlany ze stopu miedzi o odcieniu złotawego mosiądzu, najprawdopodobniej pozostałość po lufie, która pękła podczas wystrzału. Zachowany fragment ma długość 4,4 cm, szerokość 4,0 cm, grubość ścianki 1,6 cm, średnicę przewodu lufy (kaliber) 1,5–1,6 cm i waży 116 gramów. Na powierzchni widać wielokierunkowe pasma zarysowań powstałe w wyniku stosowania pilnika użytego do końcowej obróbki odlanej lufy.

Do piszczeli i hakownic proch podawało się przez otwór prochowy — najpierw wiercony centralnie na grzbietowej części lufy, co utrudniało celowanie, bo płomień z lufy opalał twarz strzelca. Z czasem otwór ten przesunięto na bok, tak by płomień dobywał się bokiem, a nie wprost w twarz obsługującego. To mała zmiana, ale z punktu widzenia wygody i przeżywalności strzelca — ogromna.

Piszczel a hakownica — różnica

Czym się piszczel różni od hakownicy? Długością lufy i masą. Piszczel miał lufę 20–30 cm i ważył 1–2 kg — mógł go obsłużyć jeden człowiek. Hakownica miała lufę 50–70 cm i ważyła 5–10 kg — wymagała podpórki (haka) i często dwóch osób. Zasięg piszczela był krótszy — 50–100 metrów — ale w zamian był bardziej poręczny i mógł być używany na koniu.

W praktyce oba typy broni były używane równolegle: piszczele przez piechotę i lekką jazdę, hakownice przez załogi zamkowe i miejskie, które strzelały z okien i nadbramii. To nie była broń do walki w polu — to była broń do walki z fortyfikacjami i do obrony.

Hakownica — krok dalej w stronę porządku

Obok piszczela w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego znajduje się hakownica z połowy XV wieku — już znacznie bardziej dopracowana. Spiżowa lufa kalibru 15 milimetrów mierzy ponad 62 centymetry, jest ośmiokątna w przekroju i ma hak u spodu, służący do opierania broni o umocnienie, wał lub ścianę przy celowaniu. Na wylocie lufy widoczne są sygnatury: dwa lewki oraz gmerki rzemieślnicze — czyli znaki odlewnika lub warsztatu, który broń wykonał.

To już nie broń piechura z dalekim zasięgiem, ale solidna, wojskowa rzecz. Hakownica to pośrednik między piszczelem a arkebuzem — dłuższa, cięższa, bardziej precyzyjna, ale wciąż wymagająca podpórki i dwóch rąk. Hak u spodu lufy pozwalał strzelcowi „wbić” broń w ziemny okop lub kamienny parapet, co stabilizowało strzał.

Arkebuz — broń, która zmieniła piechotę

Arkebuz pojawił się pod koniec XV wieku jako lżejsza i poręczniejsza alternatywa dla prymitywnych hakownic i późniejszych ciężkich muszkietów. Z czasem stał się podstawowym uzbrojeniem oddziałów jazdy — arkebuzerów. Początkowo nazwą tę określano broń palną z prostą kolbą przypominającą uchwyt kuszy — bo właśnie z kuszy arkebuz czerpie swoją formę kolby: prostą, bez zagięcia, zakończoną grzybką.

Polski kontekst jest tu bogaty: za panowania ostatnich Jagiellonów arkebuzy były już standardem, a Muzeum Wojska Polskiego posiada w zbiorach arkebuzy z zamkiem lontowym, które można zobaczyć w akcji podczas pokazów historycznych. Zamek lontowy — czyli taki, w którym iskrę do prochu dawało się podając lont (czyli płonącą sznurkę) do panewki — oraz zamek kołowy (w którym lufa obracała się wokół osi, a lont prowadzono w specjalnym rowku) to dwie podstawowe konstrukcje zamka z tej epoki.

Arkebuz z zamkiem lontowym wymagał obsługi dwuosobowej: jeden żołnierz trzymał broń, drugi podawał lont. Zamek kołowy był prostszy — strzelec sam obracał lufę i odpalał lont — ale był też mniej precyzyjny. Dopiero zamek skałkowy, który pojawił się w XVII wieku, uproszczył obsługę do jednej osoby.

Zamek lontowy vs zamek kołowy

Zamek lontowy działał tak: żołnierz trzymał lont (czyli płonącą sznurkę) w ręku i podchodził z nim do panewki — małego miseczki, do której wsypywano porcję prochu. Kiedy lont dotykał prochu, iskra zapalała proch, a proch zapalał ładunek w komorze. Problem? Lont musiał cały czas być płonący — a więc żołnierz musiał go trzymać w ręku, a deszcz mógł go zgasić.

Zamek kołowy był prostszy: lufa obracała się wokół osi, a lont prowadzono w specjalnym rowku. Strzelec nie musiał trzymać lontu w ręku — tylko obracał lufę i odpalał lont. Był prostszy w obsłudze, ale też mniej precyzyjny — bo obrót lufy mógł zmienić trajektorię pocisku.

Oba zamki były używane równolegle w XV i XVI wieku. Zamek lontowy dominował w piechocie, zamek kołowy — w jeździe. Dopiero w XVII wieku zamek skałkowy (krzemienicowy) przejął palmę pierwszeństwa — bo upraszczał obsługę do jednej osoby i nie wymagał lontu.

Bandolet — arkebuz jeździecki, który zmienił kawalerię

Bandolet to broń palna przeznaczona dla jazdy — skrócona, lekka wersja arkebuzownika, którą można było obsłużyć z konia. Nazwa wiąże się z bandolierem, czyli szerokim pasem skórnym lub parcianym, przez który przewieszano broń i ładownice z prochownicami.

Dlaczego w ogóle powstał bandolet? Bo arkebuz i muszkiet nie dały się nabić z konia — były zbyt długie, a do przetkniecia lufy wyciorem potrzebne były obie ręce. Strzelec konny, który musiał się zatrzymać, by nabić broń, był bezbronny. Dlatego już w XVI wieku specjalnie z myślą o jeźdźcach opracowano broń o skróconej lufie, z prostym i wygodnym zamkiem kołowym, a później — w XVII wieku — z zamkiem skałkowym.

Bandolet był lżejszy od arkebuzownika, miał krótszy zasięg, ale za to można było go nabić i strzelić, nie schodząc z konia. To właśnie ta cecha sprawiła, że w XVII wieku bandolety i karabiny stały się podstawowym uzbrojeniem kozackiej i polskiej jazdy. Wykopaliska na polu bitwy pod Beresteczkiem (1651) potwierdzają: Kozacy używali mało broni palnej przeznaczonej do walki z konia, ale te, które mieli, to właśnie były skrócone arkebuzowe konstrukcje.

Beczki, bombardy i armaty listwowe — ciężka broń palna

Ciężka broń palna — działa — to osobny, wielki rozdział. W polskiej tradycji „beczka” to określenie na rodzaj armaty listwowej, czyli działa, którego lufa składała się z listew żelaznych lub drewniano-żelaznych, opasanych stalowymi pierścieniami. Taka konstrukcja była tańsza niż odlew całych luf ze spiżu lub żeliwa, ale miała poważną wadę: lufa była podatna na pęknięcia i eksplozje, bo listwy mogły się rozjechać pod ciśnieniem gazów prochowych.

Pod Grunwaldem w 1410 roku polska armia posiadała około 60 armat — ogromną liczbę na owe czasy — i choć w samej bitwie artylerii nie użyto, to podczas oblężenia Malborka bombardy i hufnice okazały się bardzo skuteczne. To właśnie te listwowe działa — bombardy i hufnice, których lufy składały się z listew opasanych stalowymi pierścieniami — były podatne na pęknięcia i eksplozje, ale w warunkach oblężenia, gdzie celował się w mury, a nie w ludzi, ta wada nie była tak istotna.

Jedno takie działo — bombarda z 1409/1410 roku — przetrwało do naszych czasów. Wykopano ją w 1914 roku w ruinach zamku w Kurzętniku, a dziś można ją oglądać na zamku w Kwidzyniu. Staranność odlewu widać po oryginalnej dekoracji, w tym postaci siedzącej Madonny. To jedno z nielicznych polskich dział z epoki jagiellońskiej, które przetrwały — i jedno z najcenniejszych.

Litwini bardzo dbali o swoją artylerię, ale to w Polsce wytwarzano większość armat i amunicji. Ludwisarnie — czyli odlewnie — działały prężnie w Krakowie i Lwowie, a przemysł metalowy rozwijał się w Lublinie, Olkuszu, pod Myślenicami, Wolborzem i Bochnią. Książę Witold miał na swoim zamku w Trokach 15 dział, w tym jedną bombardę strzelającą pociskami wielkości ludzkiej głowy.

Rodzaje dział — co oznaczały te nazwy?

W źródłach średniowiecznych spotkamy różne nazwy dział, które dziś są już archaiczne: bombard, hufnica, rusznica, puszka, działa. Co one oznaczały?

• Bombarda — duże działo, strzelające pociskami o kalibrze 8–15 cm. Była używana głównie do oblężenia i obrony zamków. Bombarda z Kurzętnika to właśnie taki typ.
• Hufnica — średnie działo, strzelające pociskami o kalibrze 5–8 cm. Była lżejsza od bombardy i mogła być używana w polu.
• Rusznica — w źródłach średniowiecznych to często określenie na broń ręczną (piszczel, hakownica), ale też na lekkie działo.
• Puszka — określenie ogólne na broń palną, zarówno ręczną, jak i ciężką.
• Działo — określenie ogólne, ale w inwentarzach zwykle oznaczało ciężką broń palną.

Te nazwy nie były jednolite — zależały od regionu, epoki i autora dokumentu. Dlatego przy lekturze źródeł trzeba zawsze zwracać uwagę na kontekst: „bombarda” w inwentarzu z 1409 roku może oznaczać coś innego niż „bombarda” w inwentarzu z 1450 roku.

Jagiełło — budowa armii ogniowej

Władysław Jagiełło, który w 1386 roku wstąpił na tron polski, korzystał z dział już wcześniej — m.in. podczas walk ze swoim stryjem Kiejstutem o litewski tron. Znajomość tej broni pomogła mu potem w wojnie z Zakonem Krzyżackim, która zaczęła się w 1409 roku.

Jagiełło systematycznie zaopatrywał większe miasta w broń palną. W 1397 roku przywiózł do Lwowa puszkarza wraz z działami i sześcioma beczkami prochu — to jedna z najwcześniejszych wzmianek o zorganizowanym transporcie prochu w Polsce. Działa, które Jagiełło używał, były już nie tylko listwowe: odlewano je też ze spiżu, a od 1409 roku — z żeliwa, co pozwalało na grubsze ścianki i większe ciśnienie prochowe.

Kampania 1410 roku — Grunwald i oblężenie Malborka — była pierwszym wielkim testem polskiej artylerii. Polacy posiadali około 60 armat, a po wygranej wojnie wszystkie działa krzyżackie przeszły w ręce Korony. To nie był mały łup: Zakon Krzyżacki, który przez kilkadziesiąt lat gromadził broń palną, został po Grunwaldzie niemal rozbrojony.

Warto przyjrzeć się bliżej temu, co znaczyły te 60 armat. Dla porównania: armia krzyżacka, którą pokonano pod Grunwaldem, liczyła około 20 tysięcy żołnierzy, z czego 250 było zakonnych rycerzy w białych płaszczach z czarnym krzyżem. Polska i litewska armia liczyła około 35 tysięcy żołnierzy. W takiej sytuacji 60 dział to nie była marginalna liczba — to było poważne wsparcie ogniowe, które mogło siać spustoszenie w szykach piechoty i łamać formacje kawalerii.

Polacy jednak w samej bitwie pod Grunwaldem artylerii nie użyli — wykorzystali ją dopiero podczas oblężenia Malborka, gdzie bombardy i hufnice okazały się bardzo skuteczne w niszczeniu murów. To typowa taktyka średniowieczna: artylerię używało się do walki z fortyfikacjami, a nie z ludźmi. Piechota i kawaleria miały swoje broń, a działa miały swoje zadanie — miały łamać mury.

Po Grunwaldzie polska artyleria nie stała w miejscu. W kolejnych latach prowadzono spisy dział, które znajdowały się w zamkach i miastach. To właśnie te inwentarze — prowadzone przez skarbca królewskiego i kasztelanów — pozwalają nam dziś odtworzyć stan uzbrojenia polskich załóg. Niestety, wiele z tych dokumentów nie przetrwało, ale te, które są, dają obraz systematycznej rozbudowy parku artyleryjskiego.

Grunwald — dlaczego artyleria nie strzelała?

To pytanie, które pojawia się przy każdej wzmiance o bitwie pod Grunwaldem. Dlaczego 60 dział nie strzelało do krzyżaków? Odpowiedź jest bardziej prozaiczna niż heroiczna.

Po pierwsze, artylerię rozmieszczono na skrajach formacji — po lewej i prawej stronie polskiej armii — ale nie w centrum, gdzie stały główne siły. To oznaczało, że działa miały za zadanie osłaniać skrzydła, a nie atakować czołowo. Po drugie, polscy dowódcy — Jagiełło i Zawisza Czarny — nie chcieli ryzykować, że działa zostaną odcięte od reszty armii, jeśli krzyżacy przełamią skrzydła.

Po trzecie, sama taktyka polska opierała się na zderzeniu kawalerii: polscy i litewscy rycerze mieli uderzyć na krzyżaków w centrum, a piechota — na skrzydłach — miała trzymać formację. Artyleria była w tym planie elementem wspierającym, a nie głównym.

Dopiero podczas oblężenia Malborka — kiedy chodziło o łamanie murów, a nie o zderzenie kawalerii — artyleria wykazała swoją pełną wartość. Bombardy i hufnice bombardowały mury przez kilka dni, a potem piechota wdarła się do środka. To była klasyczna taktyka oblężnicza: najpierw ogień, potem szturmem.

Warneńczyk — broń palna na dwóch tronach

Władysław Warneńczyk, ostatni Jagiellon, objął polski tron w 1434 roku po śmierci ojca, a w 1440 roku został królem Węgier. Jego panowanie to okres, w którym broń palna przechodzi z fazy uzbrojenia uzupełniającego do fazy uzbrojenia głównego. Węgry za Warneńczyka były jednym z bardziej zaawansowanych ośrodków produkcji broni palnej w Europie Środkowej — a doświadczenia zdobyte w Polsce i na Litwie przenosiły się na Węgry wraz z samym królem.

Najważniejszą bitwą czasów Warneńczyka była bitwa pod Warną (1444), w której polsko-węgierska armia stoczyła nierówny bój z armią turecką. Warneńczyk poległ w tej bitwie, zostawiając po sobie krótkie, ale intensywne panowanie. Dla dziejów broni palnej ważniejsze niż sama bitwa jest to, że w połowie XV wieku — czyli w czasach Warneńczyka — ręczna broń palna zaczęła wypierać łuk i kuszę z pola bitwy.

W bitwie pod Wałohami (1448) polsko-węgierska armia używała arkebuzów i muszkietów — to właśnie wtedy, w połowie XV wieku, ręczna broń palna zaczęła wypierać łuk i kuszę z pola bitwy. Do końca XV wieku ręczna broń palna pozostawała jednak w Polsce orężem uzupełniającym, wyraźnie ustępując kuszy. Dopiero na przełomie XV i XVI stulecia nastąpił prawdziwy przełom.

Węgry za Warneńczyka były jednym z bardziej zaawansowanych ośrodków produkcji broni palnej w Europie Środkowej. Budapeszt, Buda i Peszt miały własne prochownie i odlewnie, a węgierscy puszkarze byli cenieni na dworach całej Europy. To właśnie węgierska produkcja broni palnej była jednym z powodów, dla których Warneńczyk mógł pozwolić sobie na rozbudowę armii — miał lokalne źródło zaopatrzenia.

Bitwa pod Warną — broń palna w boju z Turkami

Bitwa pod Warną (1444) to jeden z tych momentów w historii, gdzie broń palna spotkała się z tradycyjną bronią. Turecka armia — pod wodzą sułana Murada II — liczyła około 50 tysięcy żołnierzy, z czego 5000 było osmanami (elitarne oddziały). Polscy i węgierscy żołnierze liczyli około 25 tysięcy — w tym rycerze, piechota i artyleria.

Węgierska armia miała działa — ale ich liczba była znacznie mniejsza niż pod Grunwaldem. W bitwie artyleria nie odegrała decydującej roli: walka toczyła się w terenie, gdzie działa były ograniczone, a turecka kawaleria (spahowie) atakowała z zaskoczenia. Warneńczyk poległ w trakcie walki — i to nie od strzału z broni palnej, ale od tureckiej szabli.

Dla dziejów broni palnej ważniejsze od samej bitwy jest to, że po Warnie Węgry zaczęły intensywnie rozwijać swoją artylerię. Węgierskie odlewnie — w Budzie, Peszcie i w mniejszych ośrodkach — produkowały działa i ręczną broń palną, które trafiały na rynek europejski. To właśnie węgierska produkcja była jednym z czynników, które sprawiły, że broń palna w XV wieku stała się standardem europejskiej armii.

Skórzaki — broń z innego stulecia, ale z polskiego frontu

Wspominając o armatach, warto sięgnąć o dwa stulecia dalej — do XVII wieku i kozackiego frontu. Skórzak, nazywany też „skórzana armata” (szwedzkie Läderkanon), to lufa, w której cienka, stalowa lub spiżowa rura była owinięta warstwami skóry, uszczelnianej smołą i liny, a całość spięta metalowymi obręczami.

Pierwsze skórzane działa wprowadzili Austriacy lub ich szwajcarscy przeciwnicy, ale szeroko używała ich armia Gustawa Adolfa od 1627 roku. Były lżejsze i tańsze niż konwencjonalne działa żeliwne, a jednocześnie wystarczająco potężne, by niszczyć piechotę i kawalerię z średniego dystansu. Szwedzi w latach 1627–1632 dysponowali lekką, poręczną i odporną na warunki atmosferyczne armatą polową, która była jednocześnie wystarczająco potężna, by niszczyć piechotę i kawalerię, a nawet lekkie fortyfikacje ze średniego dystansu.

Szwedzkie skórzaki trafiły też na polski front: w bitwie pod Trzcianą w ręce żołnierzy hetmana Koniecpolskiego wpadła bateria dziesięciu takich dział. W 12 lipca 1629 roku wizytujący polską armię król Zygmunt III osobiście oglądał dwa takie działania zdobyte od Szwedów w Kwidzynie. Nieznany autor diariusza — prawdopodobnie ktoś z otoczenia królewicza Władysława — napisał: „Opatrywał Król J. Mść dwoje tu skórzanych dział, z tych które między innymi Szwedom wzięto w bitwie. Rura jest wewnątrz spiżana, odlewana cienko u dziury i w tyle miąższa, koło tej rury linę miąższą, usmaloną, gęsto okręcono, smołą po wierzchu oblewano i spajano, a nawierzchu na ostatek skórą wkoło obleczono. Jest machina sama wielkością równa dobremu polnemu działku, a tak lekka, że ją jeden i to lada jaki koń łacno ciągnąć może i tak strzelać, jako z prawdziwego spiżanego.”

Skórzaki miały poważną wadę: materiały wzmacniające konstrukcję działały jak izolator, nie pozwalając na wystarczająco szybkie rozpraszanie ciepła. Już po kilku strzałach broń była zbyt gorąca do użytku, a ciepło odkształcało rurę i drastycznie zmniejszało celność. Po zbyt intensywnym strzelaniu mogło dojść do uszkodzenia lufy nawet po ostygnięciu, przez co była podatna na pęknięcie i mogła poważnie ranić obsługę armaty i wszystkich dookoła. Jako broń polowa była bronią dość zawodną, przez co stawała się coraz mniej opłacalna. Zalecano strzelanie z kartaczy lub kul kamiennych, ponieważ były lżejsze i nie było potrzebne tyle ładunku prochowego.

Wraz ze śmiercią króla Szwecji Gustawa II Adolfa pod Lützen w 1632 roku skórzane armaty wyszły z użycia. Nie ma dowodów na przewiezienie i użycie tej broni przez Szwedów podczas działań w krajach niemieckich po 1630 roku.

Skórzak a armata listwowa — podobieństwa i różnice

Na pierwszy rzut oka skórzak przypomina armatę listwową — obie mają lufę, która nie jest odlewana jako całość, ale zbudowana z elementów. Różnica jest zasadnicza: armata listwowa to lufa z listew żelaznych lub drewniano-żelaznych opasanych stalowymi pierścieniami, a skórzak — to lufa z cienkiej rury metalowej owiniętej skórą i liny.

Armata listwowa była cięższa — bo listwy żelazne są cięższe niż cienka rura metalowa — ale też trwalsza. Skórzak był lżejszy i tańszy, ale podatny na przegrzanie i odkształcenia. Obie konstrukcje były używane równolegle: armaty listwowe w oblężeniach, skórzaki w polu.

To ważne, żeby nie mylić tych dwóch typów broni — bo w źródłach często pojawiają się mylące określenia. „Skórzana armata” to zawsze skórzak, a „armata listwowa” to beczka.

Kozacy i ich broń — margines, który ma znaczenie

Kozacy zaporoscy, choć formalnie nie należeli do Korony, byli od XVI wieku stałym elementem polskiego frontu wschodniego. Ich uzbrojenie — rusznice, arkebuzy i bandolety — było znacznie lżejsze od koronnego, ale dostosowane do warunków stepu i walki w taborze. Kozacy przechowywali broń palną w skórzanych futerałach, których szczątki znaleziono pod Beresteczkiem. Wielu z nich miało przy sobie podstawowe narzędzia do konserwacji broni — łyżki do lania kul, a także gotowe ładunki prochowe w papierowych tubkach, w których znajdowała się kula i starannie odmierzona porcja prochu.

Pod Beresteczkiem znaleziono też jedną szablę klasyfikowaną przez niektórych badaczy do nieznanego typu tzw. szabel kozackich. Ale co ciekawsze: w trakcie trzech lat wykopalisk znaleziono tylko szczątki jednego jedynego pistoletu, bez zamka, z lufą długą na 36 cm i o kalibrze 12 mm. To mówi wiele: Kozacy nie byli ludźmi broni palnej — byli piechurami, którzy walczyli zza umocnionych pozycji, a broń palna była dla nich narzędziem, nie tożsamością.

Tabor — forteca na kołach

Kozacki tabor — czyli umocniony obóz wozów — był jedną z najważniejszych form obronnych XVI i XVII wieku. Wozy ustawiano w kółko lub pierścień, a w środku mieściła się piechota, artyleria i zapasy. Z wozów strzelano z arkebuzów i bandoli — a artyleria (dysze, rusznice i lekkie działa) strzelała zza umocnień.

To w taborze kozackim broń palna znalazła swoje naturalne miejsce: nie na koniu, ale za wozem. Kozak nie był strzelcem konnym — był piechurem, który jeździł na koniu, ale strzelał zza umocnienia. To odróżniało go od polskiego arkebuzera, który strzelał z konia.

W bitwie pod Beresteczkiem (1651) — jednej z najkrwawszych bitew XVII wieku — tabor kozacki został rozbity przez wojska koronne i tureckie. W trakcie wykopalisk na polu bitwy znaleziono szczątki broni palnej, łyżki do lania kul i papierowe tubki z prochowymi ładunkami. To jedno z najbogatszych źródeł archeologicznych do dziejów broni palnej na polskim froncie wschodnim.

Inwentarze i spisy — co wiemy z papierów

Najcenniejszymi źródłami do dziejów broni palnej w Polsce i Prusach są inwentarze zamkowe i księgi rachunkowe. W Polsce mamy ich znacznie mniej niż w Prusach — Zakon Niemiecki prowadził księgowość z dokładnością, której polscy urzędnicy nie dorównywali.

W Prusach Tresslerbuch (księga rachunkowa skarbnika Zakonu z lat 1399–1409) zawiera szczegółowe wpisy o kupowanych działach, prochu, amunicji i opłatach puszkarzom. M. Toeppen, który w 1868 roku opublikował pierwszą syntezę na ten temat, oparł się właśnie na tych źródłach i sporządził sumaryczne zestawienia wydatków zakonnych związanych z bronią palną. Dzięki niemu wiemy, ile kosztowało działo, ile kosztował beczek prochu i ile płacili puszkarze.

W Polsce takich zestawień brak, ale zachowały się pojedyncze inwentarze. Na przykład inwentarz zamku w Kamieńcu Podolskim z epoki jagiellońskiej zawiera spis dział i ręcznej broni palnej, które znajdowały się na zamku. To właśnie dzięki takim dokumentom wiemy, że zamki miały własne arsenały i że broń palna była tam przechowywana w sposób systematyczny.

Kamieniec Podolski — zamek, który miał wszystko

Kamieniec Podolski — jeden z największych zamków w Europie Środkowej — był jednym z najważniejszych ośrodków produkcji i przechowywania broni palnej w Polsce. Zamek leżał na trasie handlowej do Azji, a jego arsenał był jednym z najlepiej zaopatrzonych w broń palną.

W inwentarzach zamku z epoki jagiellońskiej znajdziemy spisy dział, ręcznej broni palnej, prochu i amunicji. Działa były przechowywane w specjalnych kazamatach — podziemnych piwnicach, gdzie chroniono je przed wilgocią. Proch przechowywano w oddzielnych magazynach — z dala od broni, bo proch był wybuchowy.

Kamieniec był też jednym z ośrodków, gdzie działały ludwisarnie — odlewnie, w których odlewano działa i ręczną broń palną. Puszkarze z Kamieńca byli cenieni w całej Europie — ich produkcja była exportowana na Węgry, do Czech i do Niemiec.

Polska, Prusy, Węgry — porównanie

Żeby lepiej zrozumieć, jak wyglądała produkcja i wyposażenie w różnych państwach, warto porównać Polskę, Prusy i Węgry:

• Polska — produkcja broni palnej była rozproszona: ludwisarnie w Krakowie, Lwowie, Kamieńcu Podolskim. Działa były odlewane ze spiżu i żeliwa, ręczna broń palna — ze spiżu. Puszkarze byli cennym zasobem, a ich produkcja była exportowana.
• Prusy (Zakon Niemiecki) — produkcja była scentralizowana: Zakon miał własne odlewnie i prochownie. Działa były odlewane ze spiżu, ręczna broń palna — ze spiżu i żelaza. Księgi rachunkowe Zakonu są dziś cennym źródłem do dziejów broni palnej.
• Węgry — produkcja była najbardziej zaawansowana: węgierskie odlewnie w Budzie, Peszcie i w mniejszych ośrodkach produkowały działa i ręczną broń palną, które trafiały na rynek europejski. Węgierscy puszkarze byli cenieni na dworach całej Europy.

Wszystkie trzy państwa używały tej samej technologii — czarnego prochu, odlewanych luf, zamków lontowych i kołowych. Różnica była w skali i organizacji: Prusy miały najlepiej udokumentowaną produkcję, Węgry — najbardziej zaawansowaną technologię, a Polska — najbardziej rozproszoną, ale równie efektywną.

Amunicja — kulki, które przetrwały

Do broni palnej potrzeba nie tylko lufy, ale i pocisku. W XIV i XV wieku pociski były wykonywane z kamienia (głównie do dział), żelaza i ołowiu (do broni ręcznej). Kulki kamienne do dział odlewano w formach, a kulki żelazne — kuto. Ołowiane kule do broni ręcznej odlewano w prostych formach.

W Polsce znaleziono liczne kulki kamienne — w tym na polach Grunwaldu, gdzie w 1968 roku odkopano kulki armatnie. To jedno z niewielu źródeł archeologicznych, które pozwala potwierdzić, że działa były tam używane. W Prusach bogate zbiory amunicji znaleziono w Malborku — Piotr Strzyż, łódzki archeolog, wykorzystał je do analizy kalibrów średniowiecznej broni palnej.

Jak nabić broń? — instrukcja z XV wieku

Proces naboju broni palnej w XIV i XV wieku był prosty, ale wymagał wprawy. Oto jak to wyglądało:

1. Podanie prochu do lufy — proch wsypywano przez otwór prochowy (w przypadku hakownicy i piszczela) lub przez wylot (w przypadku arkebuzownika). Ilość prochu zależała od kalibru: do piszczela wsypywano 5–10 g, do hakownicy 20–40 g, do arkebuzownika 50–100 g.
2. Włapanie pocisku — pocisk (kula) wkładano do lufy. W przypadku broni ręcznej była to ołowiana kula o średnicy dopasowanej do kalibru. W przypadku dział — kula kamienna lub żelazna.
3. Przetkanie lufy wyciorem — wycior (czyli szczotka lub drut) służył do przetkniecia pocisku i prochu do dna lufy. W przypadku broni ręcznej robił to strzelec sam. W przypadku dział — dwa lub trzech żołnierzy.
4. Odpalenie lontem — lont (czyli płonąca sznurka) podawano do panewki, gdzie zapalał proch, a proch zapalał ładunek. W przypadku zamka kołowego — strzelec sam obracał lufę i odpalał lont.

Cały proces trwał 30–60 sekund — w zależności od doświadczenia strzelca i warunków (deszcz, wiatr). To nie była szybka broń — ale w porównaniu z kuszą, która wymagała 10–20 sekund na strzał, była znacznie szybsza.

Gdzie można zobaczyć te bronie?

Jeśli chcecie zobaczyć na własne oczy, jak wyglądały piszczele, hakownice i arkebuzy z XIV i XV wieku, to oto lista miejsc:

• Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie — piszczel z Mierzei Kurońskiej (przełom XIV/XV w.), hakownica z herbem Lwowa (połowa XV w.), arkebuz z zamkiem lontowym (XV/XVI w.).
• Zamek w Kwidzynie — bombarda z Kurzętnika (1409/1410), jedno z nielicznych dział z epoki jagiellońskiej, które przetrwało.
• Muzeum Narodowe w Krakowie — fragmenty ręcznej broni palnej z XIV/XV wieku.
• Zamek w Malborku — zbiory amunicji (kulki kamienne, żelazne) z epoki jagiellońskiej.
• Muzeum Zamojskie — zbiory broni palnej z XVI/XVII wieku.

Wszystkie te miejsca są otwarte dla publiczności, a część zbiorów jest prezentowana na wystawach stałych. Warto je odwiedzić — bo żadna ilość tekstu nie zastąpi dotknięcia prawdziwego piszczela.

Co po tym zostaje?

Do końca XV wieku ręczna broń palna pozostawała w Polsce orężem uzupełniającym, wyraźnie ustępując kuszy. Dopiero na przełomie XV i XVI stulecia nastąpił prawdziwy przełom — arkebuz i muszkiet zaczęły wypierać łuk i kuszę z pola bitwy.

Dziś, kiedy trzymasz w rękach piszczel z Mierzei Kurońskiej w zbiorach MWP, albo stoisz na stanowisku z arkebuzem, pamiętaj: to nie są repliki z plastiku. To technologie, które w 1410 roku strzelały kamieniami do murów Malborka, a w 1629 roku król Zygmunt III oglądał na własne oczy — zdobyte od Szwedów.

Jak zawsze — jeśli macie pytania, uwagi albo własne doświadczenia z bronią tej epoki, piszcie w komentarzach. To najlepsza okazja, żeby pogadać o tym, co łączy nasze stanowiska strzeleckie z polami Grunwaldu.

Ewolucja — od piszczela do arkebuzownika (1400–1500)

Żeby zrozumieć, jak szybko rozwijała się broń palna w XV wieku, warto spojrzeć na oś czasu:

• 1400–1420 — piszczel i hakownica są podstawą ręcznej broni palnej. Działa listwowe są używane w oblężeniach.
• 1420–1440 — arkebuz zaczyna pojawiać się w armii. Zamek lontowy staje się standardem.
• 1440–1460 — arkebuz wypiera piszczel w piechocie. Hakownica zostaje w załogach zamkowych.
• 1460–1480 — arkebuz i muszkiet są standardem. Zamek kołowy staje się popularny w jeździe.
• 1480–1500 — bandolet dla jazdy. Zamek skałkowy zaczyna pojawiać się w Europie Zachodniej.

To nie była wolna ewolucja — to była eksplozja. W ciągu 100 lat broń palna przeszła od krótkiej lufy na kiju do pełnowymiarowego arkebuzownika z zamkiem. To tempo rozwoju jest porównywalne tylko z rozwojem technologii w XX wieku.

Dlaczego tak szybko? Bo broń palna dawała przewagę. Łuk i kusza wymagały lat treningu, by strzelec został dobry. Arkebuz wymagał tygodni. To oznaczało, że armia mogła szybko przeszkolić nowych żołnierzy i użyć ich w polu.

Podsumowanie — co warto zapamiętać

• 1383 rok — pierwsza poświadczona wzmianka o użyciu broni palnej w Polsce (oblężenie Pyzdr).
• Połowa XIV w. — ręczna broń palna dociera do Europy Środkowej.
• Przełom XIV/XV w. — piszczel z Mierzei Kurońskiej, najstarszy zachowany egzemplarz w Polsce.
• 1397 rok — Jagiełło przywozi do Lwowa puszkarza z działami i prochem.
• 1409/1410 — bombard z Kurzętnika, jedno z nielicznych dział z epoki jagiellońskiej, które przetrwało.
• 1410 rok — Grunwald, około 60 polskich armat, artyleria użyta podczas oblężenia Malborka.
• Połowa XV w. — arkebuz wypiera łuk i kuszę, broń palna staje się standardem.
• XVI w. — bandolet dla jazdy, zamek kołowy i skałkowy.
• XVII w. — skórzaki, skórzane armaty, Trzciana 1629, Zygmunt III ogląda zdobyte działa.

Co dalej?

Kiedy skończymy pisać o broni palnej XIV i XV wieku, naturalnym kolejnym krokiem będzie XVI stulecie — czas, w którym arkebuz i muszkiet całkowicie wyparły łuk i kuszę, a zamek skałkowy uproscił obsługę broni do jednej osoby. Ale to już inna opowieść.

Na razie — jeśli macie pytania, uwagi albo własne doświadczenia z bronią tej epoki, piszcie w komentarzach. To najlepsza okazja, żeby pogadać o tym, co łączy nasze stanowiska strzeleckie z polami Grunwaldu.

Źródła

[1] https://www.historiaposzukaj.pl/wiedza,obiekty,1605,obiekt_reczna_bron_palna_ze_zbiorow_muzeum_wojska_polskiego_w_warszawie.html

[2] https://rcin.org.pl/Content/235296/WA308_272145_Fragment-poznosredniowie_I.pdf

[3] https://cyngiel.com.pl/historia-broni-palnej-w-polsce-cz1/

[4] http://bractwo.zlotykrzyz.pl/?artykul-1,38

[5] https://polska-zbrojna.pl/home/articleshow/23168

[6] http://dlibra.bg.ajd.czest.pl:8080/Content/3960/4.pdf

[7] https://maniecki.com.pl/skorzane-armaty/

[8] https://pl.wikipedia.org/wiki/Arkebuz

[9] https://wielkahistoria.pl/uzbrojenie-kozackiej-kawalerii-takim-orezem-dysponowala-jazda-zaporoska-na-poczatku-xvii-wieku/

[10] https://wielkahistoria.pl/uzbrojenie-kozakow-w-pierwszej-polowie-xvii-wieku-z-taka-bronia-zaporozcy-stawili-czola-wojskom-koronnym/